In de Nederlandse distributiecentra en de straten van onze grote steden is de menselijke manager nagenoeg uitgestorven. De baas van tienduizenden Nederlandse werknemers is tegenwoordig een onzichtbaar en onbarmhartig AI-algoritme. Uit intern datamateriaal, gelekte instructies uit bezorg-apps en gesprekken met tientallen 'platformwerkers' en magazijnmedewerkers, blijkt dat deze technologie wordt ingezet om de menselijke factor volledig te elimineren. Werknemers worden opgejaagd tot over de grenzen van hun fysieke en mentale vermogens. Welkom op de algoritmische werkvloer, waar een machine bepaalt of je vandaag je huur kunt betalen.
De belofte van de platformeconomie en de modernisering van de logistiek was prachtig: flexibiliteit. Je bent je eigen baas, bepaalt je eigen uren en de technologie helpt je om je werk efficiënter te doen. Maar achter de schermen van flitsbezorgers, maaltijdbezorgers en de gigantische distributiecentra in Brabant en Limburg is die flexibiliteit veranderd in een digitale panopticon. De AI optimaliseert processen niet om de werknemer te ontlasten, maar om elke seconde 'vrije tijd' uit de werkdag te persen.
De terreur van de 'piktijd'
In een van de grootste distributiecentra nabij Tilburg, dat de logistiek verzorgt voor verschillende grote Nederlandse webwinkels, dragen medewerkers een handscanner die direct is gekoppeld aan een centraal AI-systeem. Dit systeem berekent op basis van historische data en realtime bestellingen exact hoeveel seconden een werknemer mag doen over het pakken van een product uit een stelling: de zogenaamde piktijd.
"Als je scanner piept, begint de klok af te tellen," vertelt de 29-jarige Ahmed, die er ruim twee jaar werkte. "Het algoritme houdt geen rekening met het feit dat een gangpad geblokkeerd is, of dat je even moet hoesten. Het berekent de kortste route en de maximale snelheid. Als je drie keer achter elkaar je target met meer dan twee seconden mist, krijgt de teamleider automatisch een melding op zijn scherm. Na drie meldingen volgt een officieel waarschuwingsgesprek. De druk is onmenselijk. Je rent de hele dag tegen een onzichtbare klok."
Wat medewerkers zoals Ahmed niet weten, is dat het algoritme dynamisch leert. Als een groep snelle, jonge werknemers de targets consequent haalt, verlaagt de AI de toegestane piktijd voor de hele afdeling. De machine gebruikt de menselijke prestatie dus als een zweep om de productienorm telkens verder op te schroeven, totdat medewerkers letterlijk fysiek instorten.
Ontslag per notificatie
Nog extremer is de situatie bij de flitsbezorgers en maaltijdbezorgdiensten die onze steden domineren. Hier is de verhouding tussen werkgever en werknemer volledig gereduceerd tot een interface op een smartphone. De AI deelt de ritten in, bepaalt de route, berekent de bonus en deelt de strafpunten uit.
Uit interne documenten van een bekende bezorgdienst, die deze redactie kon inzien, blijkt hoe geraffineerd het algoritme 'ongewenst gedrag' sanctioneert. Als een bezorger een rit weigert omdat het stortregent of omdat de afstand te groot is voor een elektrische fiets, verlaagt de AI direct zijn 'betrouwbaarheidsscore'. Het gevolg is dat de bezorger de uren daarna simpelweg geen ritten meer aangeboden krijgt. Het algoritme hongert de werknemer als het ware uit tot hij alsnog akkoord gaat met slechtere tarieven.
Het dieptepunt van deze algoritmische controle is het zogenaamde robo-firing: ontslag door een machine. Tientallen bezorgers in Nederland kregen afgelopen jaar plotseling een automatische notificatie op hun telefoonscherm met de mededeling dat hun account was geblokkeerd wegens "het niet behalen van de efficiëntienormen". Er ging geen gesprek aan vooraf, er was geen menselijke HR-manager die de situatie bekeek. Een algoritme had geconstateerd dat de werknemer niet langer rendabel was en wiste hem met één druk op de knop uit het systeem.
De mazen in het arbeidsrecht
Dit creëert een gigantische uitdaging voor de Nederlandse vakbonden en de Arbeidsinspectie. Het traditionele Nederlandse arbeidsrecht is gebaseerd op de relatie tussen een menselijke werkgever (die instructies geeft) en een werknemer. Techbedrijven omzeilen dit door te claimen dat ze geen werkgever zijn, maar slechts een "technologieplatform dat vraag en aanbod bij elkaar brengt".
"Het is een moderne vorm van stukloon, maar dan vermomd als hi-tech innovatie," zegt Zakaria Boufangacha, vicevoorzitter van de FNV. "De wetgeving loopt hopeloos achter de feiten aan. De Arbeidsinspectie controleert op fysieke veiligheid, zoals veilige heftrucks, maar ze hebben geen flauw idee hoe ze de psychologische terreur van een algoritme moeten meten of handhaven. Werknemers worden hier digitaal uitgeknepen, en de overheid staat erbij en kijkt ernaar."
Hoewel de Europese Unie inmiddels werkt aan de Platform Work Directive, een wet die de rechten van platformwerkers moet beschermen, tonen de praktijkvoorbeelden uit ons onderzoek aan dat techbedrijven de mazen alweer hebben gevonden. Ze passen de algoritmes wekelijks aan om te zorgen dat de systemen juridisch net buiten de definities van "directe controle" vallen, terwijl de feitelijke dwang voor de werknemer op de werkvloer onverminderd groot blijft.
De uitgeputte samenleving
Het resultaat is een groeiende onderklasse van vermoeide, gestresste en rechteloze arbeiders in de haarvaten van de Nederlandse economie. De AI-gestuurde logistiek levert de consument het gemak van een pakketje dat binnen een uur op de deurmat ligt, maar de menselijke prijs daarvoor is torenhoog.
Terwijl de topmannen van de logistieke reuzen op congressen praten over de "optimale synergie tussen mens en machine", laat de realiteit in de distributiecentra zien dat de mens simpelweg wordt behandeld als een inferieur, biologisch onderdeel van de computerarchitectuur. Een onderdeel dat kan worden opgemaakt, versleten en vervangen zodra het algoritme beslist dat het efficiënter kan.
In het volgende deel van dit onderzoek: Het Gevaar van Medische Autonomie. Wat er gebeurt als AI-diagnostiek in Nederlandse ziekenhuizen fatale fouten maakt, en artsen blind vertrouwen op de computer om tijd te besparen.