Silicose is een van de oudste en meest bekende beroepsgerelateerde longziekten ter wereld. Het is een ongeneeslijke vorm van pneumoconiose (stoflong) die veroorzaakt wordt door het langdurig inademen van microscopisch fijn kristallijn silicaatstof, beter bekend als kwartsstof. Kwarts is een hoofdbestanddeel van zand, graniet en veel andere gesteenten. De ziekte treft met name arbeiders in de bouw (bij het boren, zagen of slijpen van beton en steen), de mijnbouw, steengroeven, de glasindustrie en zandstraalbedrijven.

Pathologie: Een Onverwoestbare Vijand

Wanneer een arbeider materialen bewerkt die kwarts bevatten, komt er fijnstof vrij dat onzichtbaar is voor het blote oog. De kleinste deeltjes (respirabel stof) passeren de filters van de neus en de luchtpijp en dringen diep door tot in de longblaasjes (alveoli). Hier worden de kwartsdeeltjes opgemerkt door alveolaire macrofagen (afweercellen), die proberen de deeltjes te vernietigen.

Kwartsdeeltjes zijn echter extreem hard en chemisch toxisch voor de cellen; de macrofagen sterven af en laten hierbij agressieve enzymen en ontstekingsstoffen vrij. Dit lokt een chronische ontstekingsreactie uit die leidt tot de vorming van littekenknobbels (silicotische noduli) in het longweefsel. Na verloop van tijd fuseren deze knobbels tot grote zones van stug littekenweefsel (fibrose), waardoor de longen verschrompelen en verstijven.

Symptomen en Vormen

Silicose ontwikkelt zich meestal heel langzaam. Er worden drie vormen onderscheiden op basis van de blootstelling:

  • Chronische silicose: Dit is de meest voorkomende vorm. De symptomen treden pas op na 10 tot 30 jaar blootstelling aan relatief lage concentraties stof. Symptomen zijn langzaam progressieve kortademigheid (eerst bij inspanning, later in rust) en een chronische, droge hoest.

  • Versnelde silicose: Ontstaat na 5 tot 10 jaar blootstelling aan hogere concentraties.

  • Acute silicose: Een zeldzame, agressieve vorm die ontstaat na maanden tot enkele jaren blootstelling aan extreem hoge concentraties kwartsstof. De longblaasjes vullen zich met eiwitrijk vocht, wat leidt tot snel ademhalingsfalen en sterfte.

Patiënten met silicose hebben bovendien een sterk verhoogd risico op het ontwikkelen van tuberculose (silicotuberculose) en longkanker.

Diagnose en Preventie

De diagnose wordt gesteld op basis van een gedetailleerde arbeidshistorie en een CT-scan van de borstkas, die de typische knobbeltjes (vaak in de bovenkwabben van de longen) en kalkafzettingen in de lymfeklieren laat zien.

Er bestaat geen behandeling die de littekenvorming kan omkeren of de kwartsdeeltjes uit de longen kan verwijderen. De ziekte is onomkeerbaar en kan zelfs progressief blijven nadat de blootstelling is gestopt. De behandeling is puur ondersteunend (zuurstof, luchtwegverwijders). Preventie is daarom van het allerhoogste belang: het gebruik van stofafzuiging, nat werken (water vernevelen tijdens het zagen) en het consequent dragen van goedgekeurde adembescherming (zoals FFP3-maskers) op de werkplek zijn wettelijk verplicht en levensreddend.