Atelectase is een medische toestand waarbij een deel van de long, of in ernstige gevallen de gehele long, is samengevallen of niet goed met lucht gevuld kan worden. Het woord stamt uit het Grieks, waarbij ateles onvolledig betekent en ektasis uitrekking. In de longblaasjes (alveoli) bevindt zich bij atelectase geen lucht meer, waardoor de wanden tegen elkaar aan gaan plakken en het longweefsel verschrompelt. Dit weefsel kan vervolgens niet meer deelnemen aan de gaswisseling, wat leidt tot een verminderde zuurstofopname in het bloed.

Oorzaken en Mechanismen

Atelectase is geen zelfstandige ziekte, maar een symptoom of complicatie van een ander onderliggend probleem. Er worden hoofdzakelijk twee mechanismen onderscheiden:

  1. Obstructie-atelectase (absorptie): Dit is de meest voorkomende vorm, waarbij een luchtweg (bronchus) volledig geblokkeerd raakt. De lucht die zich nog achter de blokkade in de longblaasjes bevindt, wordt door het bloed opgenomen, waardoor de blaasjes vacuüm trekken en samenvallen. Oorzaken zijn een taaie slijmprop (veelvoorkomend na een operatie onder algehele narcose), een ingeademd vreemd voorwerp (aspiratie, vooral bij kinderen) of een tumor die van binnenuit de luchtweg dichtdrukt.

  2. Compressie-atelectase: Hierbij wordt de long van buitenaf samengedrukt, waardoor de lucht eruit wordt geperst. Dit gebeurt bijvoorbeeld door een grote hoeveelheid vocht in de borstkas (pleuravocht), een klaplong (pneumothorax) of een tumor in de borstholte.

Symptomen

De symptomen hangen sterk af van de snelheid waarmee de atelectase ontstaat en de grootte van het getroffen longgebied. Als een klein deel van de long langzaam samenvalt, merkt de patiënt hier vaak nauwelijks iets van. Als een grote longkwab echter plotseling samenvalt, treden er acute klachten op:

  • Acute en hevige kortademigheid (dyspneu).

  • Een snelle, oppervlakkige ademhaling en een verhoogde hartslag.

  • Scherpe pijn op de borst aan de aangedane zijde.

  • Cyanose (blauwe lippen en huid) door het acute zuurstoftekort.

  • Een droge, prikkelende hoest.

Diagnose en Behandeling

Een atelectase is meestal duidelijk zichtbaar op een standaard röntgenfoto van de borstkas (X-thorax), waarop het samengevallen longdeel als een compacte, witte schaduw te zien is.

De behandeling richt zich primair op het wegnemen van de oorzaak en het weer laten ontplooien van de long. Bij een slijmprop is intensieve fysiotherapie (ademhalingsoefeningen, kloppen) essentieel om de prop los te krijgen. Soms is een bronchoscopie nodig, waarbij een arts met een flexibele slang de luchtwegen in gaat om de blokkade (zoals een slijmprop of vreemd voorwerp) direct weg te zuigen. Als compressie de oorzaak is, moet het vocht of de lucht uit de borstkas worden verwijderd via een punctie of drain.